લેખક : સંજય રૈયાણી જે બનાવ્યું છે તેનું રક્ષણ કરવું અને સમજી-વિચારીને આગળ વધવુંઆપણને અવારનવાર સાંભળવા મળે છે:મોટાં સપનાં જુઓ. મોટું વિચારો. જોખમ લો. સતત આગળ વધો.જ્યારે ઉંમર ૨૫ કે ૩૦ વર્ષની હોય ત્યારે આ સલાહ ખૂબ સારી લાગે છે. તે ઉંમરે તમારી પાસે સમય છે, શક્તિ છે, અને જો કોઈ ભૂલ થાય તો પણ તેને સુધારીને ફરી ઊભા થવા માટે આખી જિંદગી પડી છે.પરંતુ ૫૦ વર્ષની ઉંમર પછી બધું બદલાઈ જાય છે.જ્યારે તમે ૩૦-૪૦ વર્ષ સખત મહેનત કરી હોય, એક સારું ઘર બનાવ્યું હોય, સમાજમાં માન-મોભો મેળવ્યો હોય અને પરિવાર માટે આર્થિક સલામતી ઊભી કરી હોય, ત્યારે 'જોખમ' (Risk) શબ્દનો અર્થ પણ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જવો જોઈએ.જિંદગીના આ તબક્કે તમારું કામ જુગાર રમવાનું નથી.તમારી જવાબદારીઓ આ ક્રમમાં હોવી જોઈએ: * પહેલી જવાબદારી: જે મહેનતથી બનાવ્યું છે તેનું રક્ષણ કરો. * બીજી જવાબદારી: પોતાની મૂળ મૂડીને ધીમે-ધીમે અને સુરક્ષિત રીતે વધવા દો. * ત્રીજી જવાબદારી: વધારાની બચતમાંથી જ નવું કેલ્ક્યુલેટેડ જોખમ લો—અહંકાર કે દેખાડા માટે ક્યારેય નહીં.પહેલાં રક્ષણ, પછી ધીમો વિકાસ અને છેલ્લે નિયંત્રિત જોખમધારો કે તમે આખી જિંદગી પરિશ્રમ કરીને ₹૨૫ કરોડની નેટવર્થ (કુલ સંપત્તિ) બનાવી છે.તમારી પાસે રહેવાનું ઘર છે, વ્યવસાય કે ઑફિસ છે, જરૂરી બચત છે, પરિવારની સલામતી છે અને નિયમિત આવક છે. તમે જીવનની આર્થિક લડાઈ જીતી ચૂક્યા છો.હવે તમારી સામે કોઈ મોટો બિઝનેસ કરવાનો નવો વિચાર આવે છે.મનમાં વિચાર આવે તે સ્વાભાવિક છે:> “મારે શા માટે અટકી જવું જોઈએ? હજી મારામાં કામ કરવાની ક્ષમતા છે. ૩૫ વર્ષનો વ્યવસાયિક અનુભવ છે. હું આના કરતાં બમણો મોટો પ્રોજેક્ટ કેમ ન બનાવું?”> મહત્ત્વાકાંક્ષા હોવી ખોટી નથી. પરંતુ સક્રિય રહેવું અને જિંદગીભરની કમાણીને હોડમાં મૂકી દેવી—આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.જો તમારી વર્તમાન મૂડી વાર્ષિક ૮% થી ૧૨% ના સામાન્ય દરે પણ સુરક્ષિત રીતે વધતી હોય, તો તમારે પોતે સક્રિય છો તેવું સાબિત કરવા માટે અતિશય જોખમ લેવાની જરૂર નથી.મૂળ મૂડીને સુરક્ષિત રાખો અને માત્ર વધારાની બચતમાંથી જ નવા પ્રોજેક્ટનો વિચાર કરો.કાગળ પરની સંપત્તિ એ હાથ પરની રોકડ નથીસફળ ઉદ્યોગસાહસિકોથી થતી આ સૌથી મોટી ભૂલ છે.જો તમારી નેટવર્થ કાગળ પર ₹૨૫ કરોડ દેખાતી હોય, તો તેનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે તમારી પાસે રોકાણ કરવા માટે ₹૨૫ કરોડ તૈયાર પડ્યા છે.આ ₹૨૫ કરોડમાં સમાયેલું છે: * પરિવાર જે મકાનમાં રહે છે તે ઘર * ઑફિસ, દુકાન કે ફેક્ટરી * ગાડીઓ અને જીવનજરૂરી સાધનો * જમીન કે પ્લોટ, જે રાતોરાત વેચી શકાતા નથી * રિટાયરમેન્ટ અને વૃદ્ધાવસ્થા માટે રાખેલી બચત * ચાલુ ધંધામાં રોકાયેલી મૂડીસંપત્તિ અને રોકડ બંને અલગ બાબત છે.તમે કાગળ પર ₹૨૫ કરોડના માલિક હોઈ શકો, પરંતુ તમારા બેંક ખાતામાં તરત વાપરી શકાય તેવી રોકડ કદાચ માત્ર ₹૩ થી ₹૪ કરોડ જ હોય. વાસ્તવિકતા એ છે કે તમારો નવો પ્રોજેક્ટ આ ₹૩ થી ₹૪ કરોડના આધારે નક્કી થવો જોઈએ, કાગળ પરના ₹૨૫ કરોડના આધારે નહીં.પોતાની સાચી ક્ષમતા ઓળખોકોઈપણ નવા પ્રોજેક્ટમાં હાથ નાખતા પહેલાં આ સાદો હિસાબ માંડો: * કુલ સંપત્તિ: ₹૨૫ કરોડ * બાદ - રિટાયરમેન્ટ અને સલામતી ફંડ: પરિવાર, આરોગ્ય અને વૃદ્ધાવસ્થા માટે ઓછામાં ઓછા ₹૧૦ કરોડ અડ્યા વગર અલગ મૂકી દો. * બાદ - જીવનજરૂરી મિલકતો: ઘર, ઑફિસ, ગાડી—ધારો કે ₹૨.૫ કરોડ. * બાકી વધેલી સંપત્તિ: ₹૧૨.૫ કરોડ.આ ₹૧૨.૫ કરોડ પણ તરત હાથમાં આવી જાય તેવી મૂડી નથી; તે જમીન, મિલકતો કે ચાલુ ધંધામાં ફસાયેલી હોય છે.તેમાંથી ખરેખર રોકડ કેટલી છે? કદાચ ₹૩ થી ₹૪ કરોડ. આ ₹૩ થી ₹૪ કરોડ જ તમારી ખરી ક્ષમતા છે.જો તમે કાલે સવારે કોઈ મિલકત વેચવા તૈયાર ન હો, તો આજે તેને નવા પ્રોજેક્ટની મૂડી તરીકે ગણવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરો.નેટવર્થ, રોકડ અને માસિક આવક—ત્રણેય અલગ માપદંડ છેમોટાભાગના પ્રોમોટર્સ આ ત્રણ બાબતોને એક જ સમજી લે છે: * નેટવર્થ બતાવે છે કે નુકસાન થાય તો તમે કેટલું સહન કરી શકો છો. * રોકડ (લિક્વિડિટી) બતાવે છે કે આજે તમે બીજા કોઈ પાસે હાથ લંબાવ્યા વગર કેટલા પૈસા ચૂકવી શકો છો. * નિયમિત આવક બતાવે છે કે તમે દર મહિને બેંકનો હપ્તો અને વ્યાજ ચૂકવી શકો છો કે નહીં.ધારો કે તમારી વાર્ષિક વ્યક્તિગત આવક ₹૫૦ લાખ છે.જો તમે કોઈ નવા પ્રોજેક્ટ માટે ૯.૫% ના વ્યાજે ₹૧૦ કરોડની લોન લો છો, તો તેનું વાર્ષિક વ્યાજ જ અંદાજે ₹૯૫ લાખ થઈ જાય છે.આવક ₹૫૦ લાખ છે અને બેંકનું વ્યાજ ₹૯૫ લાખ છે. આ વ્યાજ તમે કેવી રીતે ભરશો?માત્ર બેલેન્સશીટમાં ₹૨૫ કરોડની સંપત્તિ દેખાય છે એટલા માટે એટલું મોટું દેવું ન કરી શકાય જે ચૂકવવાની તમારી નિયમિત આવકની ક્ષમતા જ ન હોય.રિટાયરમેન્ટની મૂડી અને પરિવારના હક્કને અડશો નહીં૫૦ વર્ષ પછી તમારી મૂડી માત્ર પૈસા નથી.તે તમારી ૩૦ થી ૪૦ વર્ષની મહેનત, સંઘર્ષ, પરસેવો અને માન-સન્માનની કમાણી છે.કોઈપણ નવા સાહસમાં સહી કરતાં પહેલાં અરીસા સામે ઊભા રહીને આ એક સવાલ પૂછો:> “જો આ નવો પ્રોજેક્ટ ૧૦૦% નિષ્ફળ જાય અને બંધ કરવો પડે, તો પણ શું મારા પરિવારનું જીવનધોરણ અને મારી વૃદ્ધાવસ્થાની શાંતિ અકબંધ રહેશે?”> જો જવાબ ‘ના’ હોય, તો ત્યાં જ અટકી જાઓ. આ પ્રોજેક્ટ તમારા માટે અત્યંત જોખમી છે.તમારું રહેવાનું ઘર, બાળકોનું ભવિષ્ય અને મેડિકલ ફંડ ક્યારેય કોઈ ધંધાના પાસા પર દાવ પર ન લાગવા જોઈએ.ધંધો ચલાવવા માટે માત્ર પૈસા પૂરતા નથીફેક્ટરી કે મોટો બિઝનેસ ચલાવવા માટે માત્ર બેંક બેલેન્સ હોવું પૂરતું નથી. તેની સાથે જોઈએ: * સારું સ્વાસ્થ્ય અને કામ કરવાની ઊર્જા * દૈનિક સમય અને ધ્યાન * વિશ્વાસુ, પ્રમાણિક અને કુશળ માણસો * એક મજબૂત બીજી હરોળ (Second Line), જે તમારી ગેરહાજરીમાં પણ કામ સંભાળી શકેસાચેસાચું વિચારો: * જો ધંધામાં કોઈ મોટી મુશ્કેલી આવે, તો શું આજે તમે રોજ ૧૨-૧૪ કલાક દોડધામ કરી શકશો? * શું તમારી આસપાસ સંપૂર્ણ ભરોસાપાત્ર ટીમ છે? * જો સ્વાસ્થ્યના કારણે તમારે ત્રણ મહિના આરામ કરવો પડે, તો શું પ્રોજેક્ટ સરળતાથી ચાલતો રહેશે?૫૦ વર્ષ પછી કોઈપણ મોટો પ્રોજેક્ટ માત્ર એક જ વ્યક્તિના શરીર કે હાજરી પર નિર્ભર ન હોવો જોઈએ.ધંધો એટલે સિંહ પરની સવારી: જ્યાં ઊભા રહેવાની કોઈ છૂટ...
.jpg)
