લેખક: સંજય રૈયાણી વ્યૂહરચના, ઉદ્દેશ્ય, ધર્મ અને સાચી સફળતા પર એક ચિંતનસપાટી પર દેખાતી સમાનતાશ્રીકૃષ્ણની વિચારધારા અને શકુનિની વિચારધારા વચ્ચે મૂળભૂત તફાવત શું છે?પહેલી નજરે આ પ્રશ્નનો જવાબ બહુ સરળ ન પણ લાગે. * બંને અસાધારણ બુદ્ધિશાળી હતા. * બંને માનવ મનોવિજ્ઞાન ખૂબ ઊંડાણથી સમજતા હતા. * બંને સામેવાળાની નબળાઈઓ પકડી શકતા હતા. * બંને પરિસ્થિતિઓનો આગોતરો અંદાજ લગાવી શકતા હતા. * બંને લોકો અને ઘટનાઓને પ્રભાવિત કરવાની કળા જાણતા હતા. * બંને વ્યૂહરચના (Strategy) ના પાકા ખેલાડી હતા. * બંને રમત રમવામાં માહેર હતા.અને ક્યારેક માત્ર તેમની બાહ્ય ચાલ કે પગલાંને જોઈએ તો, શ્રીકૃષ્ણની વ્યૂહરચના પણ ઘણી વખત શકુનિ જેવી જ દેખાઈ શકે છે.તો પછી વાસ્તવિક ભેદ ક્યાં છે?તફાવત માત્ર એ વાતમાં નથી કે તેમણે શું કર્યું.તફાવત એ વાતમાં રહેલો છે કે: * તેમણે શા માટે (Why) કર્યું? * તેમણે કેવી રીતે (How) કર્યું? * તેઓ શું બચાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા? * અને અંતે, તેમનાં કાર્યો કોના હિતની સેવા કરી રહ્યાં હતાં?આ તફાવત એટલો સૂક્ષ્મ છે કે સામાન્ય આંખો તેને જોઈ શકતી નથી.આ ભેદ સમજવા માટે દીર્ઘ દ્રષ્ટિ (Dirgh Drishti) જોઈએ—એવી દ્રષ્ટિ જે તાત્કાલિક પગલાંથી આગળ, તત્કાળ મળતી જીતથી આગળ અને બાહ્ય પરિણામથી પણ પાર જોઈ શકે.પાયો જ બધું નક્કી કરે છેદરેક વિચારધારા કોઈક પાયા પર ઊભી હોય છે.શ્રીકૃષ્ણનો પાયો સંપૂર્ણપણે ધર્મ અને સમાજના સર્વોચ્ચ કલ્યાણ પર ટકેલો હતો.શકુનિનો પાયો માત્ર અને માત્ર પોતાના અહંકાર, લાગણીઓ, કડવાશ અને બદલાની ભાવના પર રચાયેલો હતો.આ એક જ તફાવતે આગળ જતાં બધું જ બદલી નાખ્યું.બુદ્ધિ બંને પાસે હતી.વ્યૂહરચનાની ક્ષમતા બંને પાસે હતી.માણસની પરખ પણ બંને પાસે હતી.> જ્યારે અંદરની દિશા બદલાઈ જાય છે, ત્યારે એ જ બુદ્ધિ તદ્દન વિપરીત પરિણામો લાવે છે.> એટલા માટે આપણે ક્યારેય કોઈ વ્યક્તિનું મૂલ્યાંકન તેની પાસે રહેલા સાધનો (Resources) પરથી ન કરવું જોઈએ: * બુદ્ધિ એક સાધન છે. * ધન-દોલત એક સાધન છે. * સત્તા (Power) એક સાધન છે. * હોદ્દો કે પદ એક સાધન છે. * પ્રભાવ પણ એક સાધન છે.સાધન એ ક્યારેય નથી બતાવતું કે તેનો ઉપયોગ કરનારી વ્યક્તિનું ચરિત્ર કેવું છે.સાચા અને ઊંડા પ્રશ્નો તો આ છે: * તમે તે સાધન કેવી રીતે મેળવ્યું? * તેનાથી તમે જીવનમાં શું હાંસલ કર્યું? * તેનો ઉપયોગ તમે ક્યાં કરી રહ્યા છો? * તેનો ઉપયોગ તમે શા માટે કરી રહ્યા છો? * અને અંતે તે કોના કલ્યાણમાં વપરાઈ રહ્યું છે?શકુનિ: જ્યારે બુદ્ધિ બદલાની ગુલામ બની જાય છેશકુનિ મૂર્ખ નહોતો. તે અત્યંત કુશળ અને સમર્થ વ્યૂહરચનાકાર હતો.સમસ્યા તેની બુદ્ધિમાં નહોતી; સમસ્યા એ હતી કે તેની બુદ્ધિને કયું તત્વ ચલાવી રહ્યું હતું.લોકવાયકાઓમાં શકુનિની કડવાશને તેની બહેન ગાંધારીના ધૃતરાષ્ટ્ર સાથેના લગ્ન અને તેના પરિવારના કષ્ટો સાથે જોડવામાં આવે છે. મૂળ મહાભારત ઉપરાંતની લોકવાર્તાઓને બાજુ પર રાખીએ તો પણ તેનો મનોવૈજ્ઞાનિક બોધ અત્યંત પ્રેરક છે: * માણસની શરૂઆત દુઃખ કે ઘા (Hurt) થી થાય છે. * એ દુઃખ સમય જતાં કડવાશ (Resentment) બને છે. * કડવાશ આગળ જતાં બદલાની આગ (Revenge) બને છે. * બદલો એક દિવસ ઝનૂન કે વળગણ (Obsession) બની જાય છે. * અને આ ઝનૂન છેવટે જીવનનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ્ય બની જાય છે.જ્યારે આવું થાય છે, ત્યારે માણસ પૂછવાનું બંધ કરી દે છે કે:“સાચું શું છે?”તે માત્ર એટલું જ પૂછવા લાગે છે કે:“હું આ લોકોને કેવી રીતે બરબાદ કરું?”ત્યાં પહોંચ્યા પછી બુદ્ધિ વિવેકની સેવક રહેતી નથી. તે લાગણીઓની ગુલામ બની જાય છે.એકવાર બદલો જ જીવનનો હેતુ બની જાય, પછી તમે જેને સાચવવા માગતા હતા તેનું હિત પણ નજર સામેથી ગાયબ થઈ જાય છે.એટલા માટે શકુનિ વિશે સાચો પ્રશ્ન એ નથી કે:“શું તેણે દુર્યોધનને મદદ કરી?”સાચો પ્રશ્ન એ છે:“શું શકુનિ ખરેખર દુર્યોધનની મદદ કરી રહ્યો હતો—કે પછી દુર્યોધન માત્ર શકુનિના અંગત બદલાનું એક હથિયાર હતો?”શ્રીકૃષ્ણ: ઉદ્દેશ્ય દ્વારા સંચાલિત બુદ્ધિશ્રીકૃષ્ણ પણ અસાધારણ બુદ્ધિશાળી હતા.તેઓ માણસોને, પરિસ્થિતિઓને, મુત્સદ્દીગીરીને અને યોગ્ય સમયને પારખતા હતા. ક્યારે શાંત બેસવું અને ક્યારે પગલું ભરવું તે તેઓ ખૂબ સારી રીતે જાણતા હતા.પરંતુ શ્રીકૃષ્ણની બુદ્ધિ ક્યારેય તેમની માલિક ન બની. સર્વોચ્ચ ઉદ્દેશ્ય (Purpose) જ હંમેશાં માલિક રહ્યો.> બુદ્ધિ પૂછે છે: “હું શું કરી શકું છું?”> વિવેક પૂછે છે: “મારે શું કરવું જોઈએ?”> શ્રીકૃષ્ણ પાસે આ બંને હતા. તેમનાં પગલાંને માત્ર એકલદોકલ ચાલ તરીકે ન જોઈ શકાય; તેની પાછળ રહેલા વિરાટ અને ઉદાત્ત ઉદ્દેશ્યને જોવો પડે.માર્ગદર્શકની કસોટી: તેમણે પોતાના અનુયાયીઓનું કેવું ઘડતર કર્યું?કોઈપણ માર્ગદર્શકની ખરી ઓળખ એ વાતથી થાય છે કે તેમણે જેમને રસ્તો બતાવ્યો, તેમનું શું થયું?એક તરફ દુર્યોધનને જુઓ અને બીજી તરફ અર્જુનને જુઓ:૧. શકુનિ અને દુર્યોધન * શકુનિએ દુર્યોધનના અહંકાર, ઈર્ષ્યા અને ડરને સતત હવા આપી. * તેણે દુર્યોધનને છળકપટ, કાવતરાં અને શોર્ટકટનો મોહતાજ બનાવી દીધો. * એક ઉત્તમ રાજા બનાવવાની જગ્યાએ, શકુનિએ તેને પોતાની જ વાસનાઓનો અંધ ગુલામ બનાવી દીધો, જે છેવટે તેના સર્વનાશનું કારણ બન્યો.૨. શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુન * જ્યારે યુદ્ધના મેદાનમાં અર્જુન વિષાદ અને મોહમાં ભાંગી પડ્યો, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે તેને કોઈ ચાલાકીભર્યો શોર્ટકટ ન આપ્યો. * કૃષ્ણે તેને સ્પષ્ટતા, સત્ય અને શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનું જ્ઞાન આપ્યું. * તેમણે અર્જુનને પોતાના પર નિર્ભર ન બનાવ્યો, પરંતુ તેની અંદરના આત્મબળ અને કર્તવ્યબોધને જગાડ્યો—જેથી અર્જુન પોતાના પગ પર ઊભો રહીને ધર્મ માટે લડી શકે.> શકુનિએ પોતાના શિષ્યની નબળાઈનો ઉપયોગ પોતાની આગ ભડકાવવા કર્યો.> શ્રીકૃષ્ણે પોતાના મિત્રની નબળાઈ દૂર કરી જેથી સત્ય અને ધર્મનો વિજય થાય.> ધર્મનો માર્ગ ક્યારેક ધીમો કેમ દેખાય છે?શકુનિ ઘણીવાર વધારે આક્રમક, ઝડપી અને હોશિયાર દેખાતો હતો.કેમ? કારણ કે જે વ્યક્તિ ગમે તે ભોગે જીતવા તૈયાર હોય, તેની પાસે નિયમો પાળનાર વ્યક્તિ કરતાં ખોટા રસ્તા હંમેશાં વધારે હોય છે. * તે અનૈતિક શોર્ટકટ લઈ શકે છે. * તે સામેવાળાની દરેક મજબૂરીનો ગેરલાભ ઉઠાવી શકે...
.jpg)
