મોરબી અપડેટ (આલેખનઃ ડો. ભાવેશ જેતપરિયા) : લોકનાટ્ય તરીકે ભવાઈભવાઈ એટલે ગુજરાતની ધરતીના રોમેરોમમાં વણાયેલી સાતસો વર્ષ જૂની લોકનાટ્ય પરંપરા. એ મનોરંજન કે માત્ર તાળીઓ માટેનો તમાશો ન હતી પણ ગામડાનું અખબાર, શાળા, અદાલત અને સમાજનો અરીસો હતી. चत्वरे चत्वरे ज्ञानदीपः। 'ભવાઈ'માં 'ભવ' એટલે વિશ્વ અને 'આઈ' એટલે માતાજી - એટલે મા જગદંબા. અંબાને કેન્દ્રમાં રાખીને ભજવાતું આ નાટક આજે પણ અંબાજીમાં નવરાત્રીએ માની પૂજા રૂપે ભજવાય છે. તેનો ચાચર એટલે ખુલ્લું મેદાન કે ચોક. તેમાં બધા જ વેશ પુરુષો જ ભજવે છે, સ્ત્રી-પાત્ર પણ પુરુષ જ. ભૂંગળનો લાંબો સૂર, તબલાં-ઢોલકનો તાલ અને ઝાંઝ-મંજીરાનો ઝંકાર એનો જીવ છે. Where the Bhungal sounds, the Goddess herself listens.ભવાઈ મંડળીના પ્રમુખને 'નાયક' કહેવાય - તે જ ગુરુ, તે જ દિગ્દર્શક. ક્યારેક વેશ લખાયેલા મળે નહીંતર સંવાદો પ્રસંગ પ્રમાણે કલાકાર જાતે જ તૈયાર કરી લેતા. મોટાભાગના વેશમાં બે-ત્રણ પાત્રો આવે - નાયક, નાયિકા અને મશ્કરો. મશ્કરો દરેક વેશે નામ બદલે છે - 'કાનગોપી'માં સુખાજી, 'ઝંડા ઝૂલણ'માં અડવો, 'જસમા-ઓડણ'માં રંગલો. આ નાટકનો પ્રાણ 'રંગલો' છે, જે હસાવીને વિચાર કરાવે છે. શાસ્ત્રકારોએ તેને 'ભાવપ્રધાન નાટક' કહ્યું છે. વેશોની વૈવિધ્યતામાં જ તેની તાકાત હતી. 'રાજા નવઘણ', 'સઘરા જેસંગ', 'જસમા-ઓડણ' રજવાડી શાનના તો ધાર્મિકભાવના વ્યક્ત કરતા 'કાળકા', 'પતઈ રાવળ' અને 'કજોડાનો વેશ', 'બાવાનો વેશ'માં વિવિધ કોમોના વ્યવસાય અને સામાજિક દૂષણો પર વ્યંગ કરે. સિનેમા-ટી.વી. વિનાના યુગમાં ભવાઈ જ જ્ઞાન અને મનોરંજનનું સાધન હતી, ભવૈયા ગામમાં આવે એ પહેલા વાયક મોકલીને દિવસ નક્કી થાય. ગામના ઝાંપે લોકો રાહ જોઈને ઊભા હોય, ઢોલ-નગારા સાથે સામૈયું થાય પછી મંદિરમાં ઊતારો આપવામાં આવતો. આખા ગામમાં એક ઉત્સવ જેવું વાતાવરણ હોય. આજુબાજુનાં ગામને વાયક આપવામાં આવે, સગાઓને આમંત્રણ આપવામાં આવે અને રસિકજનો દૂર દૂર ગામડેથી ભવાઈને માણવા માટે આવે. Every Vesha is a mirror held up to society.સ્થાપક: લોકદેવ કવિ અસાઈત ઠાકરસિદ્ધપુરની પવિત્ર ભૂમિ પર ભારદ્વાજ ગોત્રના ઔદીચ્ય બ્રાહ્મણ કુળમાં અસાઈત ઠાકરનો જન્મ થયો. તેઓ ઉમિયા માતાજી મંદિરના માનવંતા પુજારી હતા. ગુજરાત વિદ્યાસભામાં સચવાયેલી 'હંસાઉલી' પદ્યવાર્તાના આધારે તેઓ ઈ.સ. 1361માં હયાત હતા. એવાં પ્રમાણો મળે છે. ત્યારે ભારત પર તઘલખ વંશનું શાસન હતું. ઈતિહાસમાં સંશોધકો દ્વારા તેમનો સમય ઈ.સ. 1320થી 1390 માનવામાં આવે છે, તેઓ ગાયન-વાદન-નર્તનના ત્રિવેણી સંગમ હતા. नाट्यं गीतं नृत्यं च त्रिवेणीसंगमः। -ઈતિહાસનાં પાને રહેલી કથા જોઈએ તો તેમના યજમાન હેમાળા પટેલની પુત્રી ગંગાને ઊંઝાના મુસ્લિમે અપહરણ કર્યું. અસાઈતને જાણ થતા દરબારમાં સંગીતથી સરદારને રીઝવી ગંગાને 'મારી પુત્રી છે' એવું કહીને મુક્તિ માંગી અને ભરી સભામાં એક જ થાળીમાં જમવાની શરતને સ્વીકારી. એ રીતે એક દીકરીના શીલની રક્ષા કરી. એની થાળીમાં જમ્યા એટલે વટલાઈ ગયા એવું માનીને સિદ્ધપુરના નાતીલાઓએ તેમને ન્યાતબહાર કર્યા. બીજા દશ ઘર નાત બહાર થયેલા હતા એ બધા તેની સાથે જોડાઈ ગયા. ત્રણ ઘર એના એટલે તેરઘરારા તરીકે ઓળખાયા. ગુજરાતમાંથી સ્થળાંતર કરીને સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા તે વ્યાસ, ગુજરાત નાયક અને ભોજક તરીકે ઓળખાયા. જે ગામમાંથી નીકળ્યા એ ગામના નામ પરથી પણ અટકો મળે છે. આ કથા પરિચિત છે. અસાઈત ઝુકયો નહીં પણ ભવાઈ સાથે લઈને ઝઝુમ્યો. આ બહિષ્કારમાંથી નવી ખુમારી ઊગી અને ભવાઈનો જન્મ થયો. Excommunication created a new art form.'અસાઈત' એટલે જે આશીર્વાદ દઈને ઉગારે તે. તેમના ત્રણ પુત્રો પરથી 'ત્રણ ઘરારા' તરીકે ઓળખાયા ત્યારબાદ શબ્દ અપભ્રંશ થયો અને ત્રણ ઘરારામાંથી 'તરગાળા' શબ્દ રૂઢ થયો, જે આગળ જતા વ્યાસ તરીકે વધારે પ્રચલિત થયા. અસાઈતે 360 વેશ રચ્યા હોવાનું મનાય છે, આજે 50-60 માંડ મળે છે. તેમાં'રામદેવરાહોતનો વેશ' સૌથી પ્રાચીન છે. એમાં પીંડ જીવ, આત્મા વિશે ચર્વણા કરી છે. 'કજોડાનો વેશ' બાળલગ્ન જેવા કુરિવાજો પર વ્યંગ અને 'લાલજી મણિયારા'નો વેશ શૃંગાર-કરુણાનો સંગમ છે. Three sons, three lineages, one living tradition.રંગમંચનું સ્વરૂપમધ્યકાળની અક્ષર-અંધારી રાતોમાં નાયક-વ્યાસ કલાકારો દિવસે ફાળો ઉઘરાવતા અને બહુચરા અને ઉમિયાજીની સ્તુતિ કરવામાં આવે, રાત્રે મંદિરમાં દીવો પ્રગટાવી ચોકને મંદિર અને વેશને વેદ બનાવી દેતા. ભવાઈનો રંગમંચ જેટલો સાદો એટલો જ અસરકારક રહેતો. કોઈ સ્ટેજ નહીં, કોઈ પડદા નહીં. ગામના ચોરામાં ચૂનાથી સાત-આઠ ફૂટનો ગોળ ચોક દોરાય, વચ્ચે મશાલ કે કોડિયું મૂકાય સમય જતા પેટ્રોમેક્સના અજવાળે ભવાઈ ભજવાતી. સૂરજ આથમે અને ભૂંગળ ગાજે એટલે ગામ આખું ભેગું થાય. પહેલા 'આદ્ય ગણેશને પાય લાગું'થી ગણેશસ્તુતિ થાય, પછી માતાજીનો ગરબો અને પછી વેશ શરૂ થાય. No curtain, no stage, only a circle of faith and light.ભવાઈ મંડળ - હરતું ફરતું કુટુંબભવાઈ મંડળ એટલે હરતું ફરતું કુટુંબ. નાયક, રંગલો બે પાંચ સહાયક, ભૂંગળવાળો, તબલચી, હાર્મોનિયમવાળો અને વેશ ભજવનારા કલાકારો મળી દસ થી પંદર જણનો સંઘ. મેકઅપમાં કાજળ, ગેરુ, બોદાર, ખડી, કંકુ. માથા માટે રંગીન ઊનના ગુચ્છા. એક વ્યક્તિ એકથી વધારે પાત્ર બનીને આવે. બદલાતા વેશ પ્રમાણે પોશાક બદલાય. साधनं अल्पं, साधना महती। ભવાઈનો ખેલ રાત્રે નવ વાગ્યે શરૂ થાય અને પરોઢે બે-ત્રણ વાગ્યે પૂરો થાય. આખી રાતમાં સાત-આઠ વેશ ભજવાય. બાર વાગ્યાની આસપાસ મુખ્ય વેશ શરૂ થાય. અંતમાં આરતી વેશ ભજવાય. બધાં પાત્રો ભેગા થઈને માતાજીની આરતી ઉતારે.The night begins with comedy and ends with prayer.ગુજરાતી રંગભૂમિ અને મોરબીની ભવાઈ પરંપરામોરબીની રંગભૂમિ અને ભવાઈ પરંપરામાં સમૃદ્ધ રહી છે. ૧૪મી સદીથી ભવાઈ લોકનાટ્ય તરીકે જીવતી હતી, પણ આધુનિક ગુજરાતી રંગભૂમિનો પાયો ૧૮૫૩માં મુંબઈમાં પારસી નાટક મંડળીએ નાખ્યો. જ્યારે પારસી થિયેટરમાં ઉર્દૂ-અંગ્રેજી મિશ્રિત ગુજરાતી ભજવાતી હતી, ત્યારે દલપતરામે ભવાઈના અસંસ્કારી તત્ત્વો દૂર કરી શિષ્ટ ગુજરાતી નાટકની હિમાયત કરીને નાટકો પણ લખ્યાં. From folk circle to proscenium stage, theatre found new...
.jpg)
