લેખક: સંજય રૈયાણીઆપણે અવારનવાર એવું માની લઈએ છીએ કે ભણેલા-ગણેલા લોકો જ હોશિયાર હોય છે. જો તેઓ અસ્ખલિત અંગ્રેજી બોલતા હોય, તો આપણે એવું માનવા લાગીએ છીએ કે તેઓ માત્ર આ ભાષા જાણતા હોવાને કારણે વધુ જ્ઞાની અને બુદ્ધિશાળી છે. જે ક્ષણે કોઈ વ્યક્તિ આત્મવિશ્વાસ સાથે અંગ્રેજીમાં બોલે છે, આપણે તેની બુદ્ધિમત્તાના વખાણ કરવા લાગીએ છીએ અને ઘણીવાર પોતાના મગજનો ઉપયોગ કર્યા વિના જ તેમના વિચારોનો સ્વીકાર કરી લઈએ છીએ. આપણે તેમની સલાહને એવી રીતે અનુસરવાનું શરૂ કરીએ છીએ જાણે કે તેઓ જે કંઈ પણ કહે છે તે પ્રશ્નથી પર છે. *શું તમે પણ આવું વિચારો છો?* જો તમારો જવાબ હા હોય, તો તમે એકલા નથી. ઘણા લોકો એવું જ વિચારે છે. પણ હું તમને એક સાદો પ્રશ્ન પૂછવા માંગુ છું: તમે આવું કેમ માનો છો? શું તમે ક્યારેય ચકાસણી કરી છે કે આ માનયતા ખરેખર સાચી છે કે નહીં?વ્યક્તિની ભાષા તેની બુદ્ધિમત્તા નક્કી કરતી નથી. જો માત્ર અંગ્રેજી બોલવાથી જ લોકો બુદ્ધિશાળી બની જતા હોત, તો અંગ્રેજી ભાષી દેશોના તમામ લોકો અસાધારણ રીતે જ્ઞાની હોત અને કોઈ ક્યારેય ખોટા નિર્ણયો ન લેત. વાસ્તવિકતા આનાથી સાવ અલગ છે. એ જ રીતે, ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવાથી વ્યક્તિ જીવનના દરેક પાસામાં આપોઆપ બુદ્ધિશાળી નથી બની જતી. એક વ્યક્તિ કોઈ એક ક્ષેત્રમાં ઊંડું જ્ઞાન ધરાવતી હોઈ શકે છે અને છતાં પણ અન્ય ઘણા ક્ષેત્રમાં તેની સમજણ કે નિર્ણયશક્તિ નબળી હોઈ શકે છે.હું અહીં એક મહત્વની વાત સ્પષ્ટ કરવા માંગુ છું. હું ભણેલા લોકોની વિરુદ્ધ નથી, કે અંગ્રેજી ભાષાની વિરુદ્ધ પણ નથી. શિક્ષણ અમૂલ્ય છે અને અંગ્રેજી દુનિયાની સૌથી ઉપયોગી ભાષાઓમાંની એક છે. તે શિક્ષણ, વ્યવસાય, ટેકનોલોજી, સંશોધન, મુસાફરી અને વૈશ્વિક સંવાદના દરવાજા ખોલે છે.જો કે, અંગ્રેજી એક સ્કિલ (કૌશલ્ય) છે, અને અન્ય દરેક કૌશલ્યની જેમ, તેને પણ પ્રેક્ટિસ અને સમર્પણ દ્વારા શીખી શકાય છે. અંગ્રેજી જાણવાને બુદ્ધિમત્તા સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી. તેથી, એવા ભ્રમમાં ન પડો કે જે વ્યક્તિ અસ્ખલિત અંગ્રેજી બોલે છે તે ન બોલી શકનાર કરતાં વધુ બુદ્ધિશાળી જ હોય. અંગ્રેજી એટલા માટે શીખો કારણ કે તે ઉપયોગી છે—એટલા માટે નહીં કે તમે તેને શ્રેષ્ઠતાની સાબિતી માનો છો.આ જ સિદ્ધાંત શિક્ષણને પણ લાગુ પડે છે. શિક્ષણ આપણને જ્ઞાન અને કૌશલ્યો આપે છે, પરંતુ તે આપોઆપ ડહાપણ, યોગ્ય નિર્ણયશક્તિ કે વ્યવહારિક જ્ઞાન (કોમન સેન્સ)ની ગેરંટી નથી આપતું. ડિગ્રી એ શૈક્ષણિક સિદ્ધિ દર્શાવે છે, જીવનના દરેક પાસામાં શ્રેષ્ઠતા નહીં.એ જ રીતે, જે વિદ્યાર્થી પરીક્ષામાં ઉત્કૃષ્ટ ગુણ મેળવે છે કે ટોપ રેન્ક લાવે છે, તેને જીવનમાં સફળતા મળશે જ તેની કોઈ ગેરંટી નથી. શૈક્ષણિક શ્રેષ્ઠતાની પ્રશંસા થવી જ જોઈએ કારણ કે તે શિસ્ત, ત્યાગ, એકાગ્રતા અને સખત મહેનત દર્શાવે છે. જે વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરે છે તેઓ સામાન્ય રીતે પોતાની પ્રાથમિકતાઓ સાચી રાખે છે, શીખવા માટે સમર્પિત રહે છે અને પોતાના વિષયો પર પકડ મેળવવા માટે ઘણી સુખ-સુવિધાઓનો ત્યાગ કરે છે. તેમની સિદ્ધિઓ આપણું સન્માન અને તાળીઓના હકદાર છે.છતાં, જીવન એ પરીક્ષાના પેપર કરતાં ઘણું અલગ છે. શાળામાં નિયત વિષયો, નિર્ધારિત નિયમો અને પહેલાથી નક્કી કરેલા જવાબો હોય છે. આપણે જાણીએ છીએ કે 2 × 2 = 4 થાય અને 22 × 22 = 484 થાય, કારણ કે ગણિત સ્થાપિત સિદ્ધાંતોને અનુસરે છે. પરંતુ જીવનમાં કોઈ ફિક્સ પ્રશ્નપત્ર હોતું નથી. તે આપણી પાસે યોગ્ય નિર્ણયશક્તિ, અનુકૂલનક્ષમતા, ભાવનાત્મક પરિપક્વતા, પ્રામાણિકતા, મુશ્કેલીઓ સામે ટકી રહેવાની ક્ષમતા અને વ્યવહારિક ડહાપણની માંગ કરે છે—એવા ગુણો જે ક્યારેય શૈક્ષણિક ગુણ દ્વારા માપી શકાતા નથી.એક એવો ગુણ જેને આપણે ઘણીવાર નજરઅંદાજ કરીએ છીએ તે છે 'કોમન સેન્સ' (વ્યવહારિક જ્ઞાન). વિરોધાભાસ એ છે કે કોમન સેન્સ એ સૌથી દુર્લભ ગુણોમાંનો એક છે. એક વ્યક્તિ પાસે પ્રભાવશાળી ડિગ્રીઓ હોઈ શકે છે, તે અસ્ખલિત અંગ્રેજી બોલી શકે છે અને અભ્યાસમાં પણ ટોપર હોઈ શકે છે, છતાં તે રોજિંદા જીવનમાં શાણપણભર્યા નિર્ણયો લેવા માટે સંઘર્ષ કરતી જોવા મળી શકે છે. જ્ઞાન આપણને જણાવે છે કે શું કરવું; જ્યારે કોમન સેન્સ આપણને જણાવે છે કે ક્યારે, ક્યાં, શા માટે અને કેવી રીતે કરવું.૧. ગુલામીની માનસિકતા (કોલોનિયલ માઇન્ડસેટ)આ મારા માટે માત્ર કોઈ સિદ્ધાંત નથી; આ એવું કંઈક છે જે મેં વ્યક્તિગત રીતે જોયું છે. મારા પિતા અને કાકાઓનો જન્મ અને ઉછેર બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન થયો હતો. તેઓ એવા સમાજમાં જીવ્યા જ્યાં શાસકો સ્વાભાવિક રીતે જ સત્તા, પ્રતિષ્ઠા અને પ્રભાવ ધરાવતા હતા. તે પેઢીના ઘણા લોકોની જેમ, તેઓ પણ અંગ્રેજી ભાષા, પશ્ચિમી રીતભાત, પશ્ચિમી કપડાં અને ગોરા રંગ પ્રત્યે આકર્ષણ ધરાવતા હતા, કારણ કે આ બધી બાબતો સત્તા અને પાવર સાથે જોડાયેલી હતી.મારા મતે, આ વસાહતી શાસન (કોલોનિયલ રૂલ)ની કાયમી મનોવૈજ્ઞાનિક અસરોમાંની એક છે—જેને ગુલામીની માનસિકતા કહી શકાય. ભારત ભલે રાજકીય રીતે સ્વતંત્ર થઈ ગયું, પરંતુ કેટલીક માનસિકતાઓ ચાલુ રહી. તેઓ એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં ઔપચારિક પાઠ તરીકે નહીં, પરંતુ અવલોકન, અનુકરણ અને સામાજિક કંડિશનિંગ દ્વારા પસાર થતી ગઈ.મનુષ્ય સ્વાભાવિક રીતે જ એવા લોકોથી પ્રભાવિત થાય છે જેમને તે શક્તિશાળી, સફળ, જ્ઞાની કે શ્રેષ્ઠ માને છે. સમગ્ર ઇતિહાસમાં, લોકોએ અવારનવાર તે જ લોકોનું અનુકરણ કર્યું છે જેમને તેઓ આદર આપતા હતા. સફળ લોકો પાસેથી શીખવામાં કંઈ ખોટું નથી. ભૂલ ત્યાંથી શરૂ થાય છે જ્યારે આ આદર આંધળા અનુકરણ અને આંખ બંધ કરીને બધું સ્વીકારી લેવામાં બદલાઈ જાય છે.પરિણામે, ઘણા લોકો અજાણતા જ એવું માનવા લાગ્યા કે અસ્ખલિત અંગ્રેજી બોલવું, ગોરો રંગ હોવો, પશ્ચિમી કપડાં પહેરવા કે પશ્ચિમી રીત-રિવાજોને અનુસરવા એ વધુ બુદ્ધિમત્તા અથવા શ્રેષ્ઠતાની નિશાની છે. છતાં આમાંનો એક પણ ગુણ, પોતાની મેળે ડહાપણ, ચરિત્ર, પ્રામાણિકતા, સક્ષમતા કે યોગ્ય નિર્ણયશક્તિ સાબિત કરતો નથી.આ માન્યતાઓ આપણા મગજમાં ધીમે-ધીમે અને અજાણતા પ્રવેશી હોવાથી, તેઓ ખૂબ ઊંડે સુધી ઘર કરી ગઈ છે. તેઓ આપણે લોકોને કેવી રીતે મૂલવીએ છીએ તેને શાંતિથી પ્રભાવિત કરે છે. આપણે...
.jpg)
