લેખક: સંજય રૈયાણીતાજેતરમાં મારી સાથે એક એવી ઘટના ઘટી, જેણે મને આપણે રોજિંદા જીવનમાં સમસ્યાઓનો સામનો કેવી રીતે કરીએ છીએ તે વિશે ઊંડાણપૂર્વક વિચારવા મજબૂર કરી દીધો.એક ઉચ્ચ શિક્ષિત પ્રોફેશનલે તેમના પિતા માટે ઓનલાઇન મારું પુસ્તક ઓર્ડર કર્યું. લગભગ એક મહિના સુધી તેમને મેસેજ મળતો રહ્યો કે પુસ્તક 'આઉટ ઓફ સ્ટોક' (સ્ટોકમાં નથી) છે. આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે, એ જ પ્લેટફોર્મ પર નવા ખરીદદારો માટે એ પુસ્તક ઉપલબ્ધ બતાવતું હતું.કદાચ તેઓ વ્યસ્ત હશે અને ફરીથી ચેક કરવાનું ચૂકી ગયા હશે. એ સમજી શકાય તેવું છે. પણ તે છતાં, તેમની પાસે ઘણા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હતા. તેઓ ઓર્ડર કેન્સલ કરીને નવો ઓર્ડર આપી શક્યા હોત. જો કેન્સલેશન શક્ય ન હોત, તો કસ્ટમર સપોર્ટનો સંપર્ક કરી શક્યા હોત. અથવા તો બીજો એક નવો ઓર્ડર પણ પ્લેસ કરી શક્યા હોત.વધુમાં વધુ શું થાત? કદાચ તેમને બે નકલ મળી જાત અને ₹349 વધારે ચૂકવવા પડત.પણ મુદ્દો ક્યારેય ₹349નો હતો જ નહીં.તેમણે બસ રાહ જોવાનું પસંદ કર્યું.લગભગ એક મહિના પછી મેં તેમને પૂછ્યું, 'તમે પુસ્તક વાંચ્યું?'તેમણે જવાબ આપ્યો, 'મને હજી સુધી તે મળ્યું જ નથી.'આ જવાબથી હું આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો. અમારી વાતચીત થયાના થોડી જ વારમાં તેમના પુત્રએ મને મેસેજ કર્યો. એટલે કે એ ક્ષણ સુધી કંઈ જ નહોતું કરાયું. લગભગ એક મહિનાથી તેઓ બસ રાહ જોવાની ગેમ રમી રહ્યા હતા.મને આશ્ચર્ય એ વાતનું નહોતું કે ડિલિવરીમાં મોડું થયું.મને આશ્ચર્ય એ વાતનું હતું કે એક સાદો અને સરળ પ્રશ્ન તેમના મનમાં કેમ ન આવ્યો:'હું બીજું શું કરી શકું?'ઓર્ડર અટકેલો હતો, અને મન પણ તેની સાથે અટકી ગયું હતું.થોડા સરળ પ્રશ્નો આખી પરિસ્થિતિ બદલી શક્યા હોત:શું હું આ ઓર્ડર કેન્સલ કરી શકું?શું હું નવો ઓર્ડર આપી શકું?શું હું કસ્ટમર સપોર્ટનો સંપર્ક કરી શકું?શું આનો કોઈ બીજો રસ્તો છે?સૌથી ઝડપી સમાધાન શું છે?હવે મારે આગળ શું કરવું જોઈએ?આમાંથી કોઈ પણ એક પ્રશ્ન રાહ જોવાની એ સાયકલને તોડી શક્યો હોત.કેટલાક લોકોને સવાલ થશે, 'માત્ર ₹349ની આ નાની બાબત વિશે આટલું બધું ઊંડું વિચારવાની શું જરૂર છે?'કારણ કે અસલી નુકસાન ક્યારેય ₹349નું હતું જ નહીં.અસલી નુકસાન તો એ એક કિંમતી મહિનાનું હતું.પુસ્તક તેમના પિતા માટે મંગાવવામાં આવ્યું હતું. એ મહિના દરમિયાન તેઓ ઘણી વાર પુસ્તક ન મળવા વિશે વિચારતા હશે. કદાચ નિરાશા કે દુઃખ પણ અનુભવતા હશે. છતાં, સમાધાન માત્ર થોડા પ્રશ્નો જ દૂર હતું.એટલા માટે જ હું માનું છું કે જ્યારે પણ આપણે કોઈ સમસ્યાનો સામનો કરીએ, ત્યારે આપણા મનને એ સમસ્યાથી ઘેરાયેલું ન રાખવું જોઈએ. તેનાથી થોડા અલગ હટીને પૂછવું જોઈએ:'હવે શું?''બીજું શું થઈ શકે?''હું શું કરી શકું?''આનો ઉકેલ શું છે?'જે ક્ષણે આપણે પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કરીએ છીએ, આપણી વિચારપ્રક્રિયા અટકી જાય છે. અને જે ક્ષણે આપણે બહેતર પ્રશ્નો પૂછવાનું શરૂ કરીએ છીએ, નવી સંભાવનાઓ દેખાવા લાગે છે.શરૂઆતમાં, આ ઘટનાએ મને શૈક્ષણિક બુદ્ધિમત્તા (Academic Intelligence) અને વ્યવહારુ સમસ્યા-નિવારણ (Practical Problem-Solving) વચ્ચેના તફાવત વિશે વિચારતો કરી મૂક્યો. ડિગ્રીઓ અને શૈક્ષણિક લાયકાત આપોઆપ એ ગેરંટી નથી આપતી કે વ્યક્તિ દરેક વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં શ્રેષ્ઠ ઉકેલ શોધી જ લેશે.મેં વિચાર્યું, 'જે વસ્તુ મારા માટે આટલી સરળ અને સ્પષ્ટ છે, તે આવી ઉચ્ચ શિક્ષિત વ્યક્તિ માટે આટલી અઘરી કેમ હોઈ શકે?'અને ત્યાં જ મારા વિચારોએ એક નવો વળાંક લીધો.મેં મારી જાતને એક બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો:'જે વસ્તુ મારા માટે સરળ છે, તેના આધારે હું તેમને જજ (તેમના વિશે મૂલ્યાંકન) કેમ કરી રહ્યો છું?'આ એક પ્રશ્ને આખી ઘટનાનો અર્થ જ બદલી નાખ્યો.બની શકે કે વિકલ્પો શોધવા અને સમાધાન તરફ આગળ વધવું એ મારો સહજ સ્વભાવ હોય. કદાચ મારું મન ઝડપથી પૂછી લેતું હોય કે 'હવે આગળ શું?' પણ તેનો અર્થ એ નથી કે હું જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં તેમના કરતાં વધુ સક્ષમ છું.ઘણી એવી બાબતો હશે જે તેમના માટે ખૂબ સરળ હશે અને મારા માટે અઘરી.ત્યારે મને એક ઊંડી સમજણ લાધી.જે મારા માટે સરળ છે, તે બીજા માટે અઘરું હોઈ શકે છે. અને જે મારા માટે અઘરું છે, તે એ જ વ્યક્તિ માટે ખૂબ સરળ હોઈ શકે છે.કદાચ ઈશ્વરે આપણને બધાને અલગ-અલગ કૌશલ્યો, અલગ તાકાત, અલગ ક્ષમતાઓ અને વિચારવાની અલગ રીતો આપી છે.કોઈ વ્યક્તિ ભણવામાં તેજસ્વી હોઈ શકે પણ વ્યવહારુ ઉકેલ શોધવામાં સમય લેતી હોય. તો કોઈની પાસે મોટી ડિગ્રીઓ ન હોય પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો તે તરત જ શોધી કાઢે. કોઈ શબ્દોનો જાદુગર હોય, તો કોઈ આંકડાઓનો. કોઈ મશીનોને સારી રીતે સમજી શકે, તો કોઈ માણસોને. કોઈની પાસે હિંમત હોય, તો કોઈની પાસે ધીરજ. કોઈ બહુ મોટો વિચારક હોય, તો કોઈ કામને અંજામ આપનારો કર્મી.કોઈ પરફેક્ટ નથી.અને કોઈ ભગવાનનું એકમાત્ર ફેવરિટ પણ નથી.આપણે બધા આશીર્વાદિત છીએ—પણ એક સરખી રીતે નહીં.આપણે અવારનવાર એ ભૂલ કરીએ છીએ કે બધાને એક જ ત્રાજવે તોલીએ છીએ. આપણે કોઈની બુદ્ધિમત્તા જોઈએ છીએ અને ધારી લઈએ છીએ કે તે દરેક વસ્તુમાં સારો જ હશે. અથવા કોઈની એક નબળાઈ જોઈને માની લઈએ છીએ કે તે વ્યક્તિ ઓછી સક્ષમ છે.આ બંને તારણો ખોટા છે.દરેક મનુષ્ય પાસે એવી શક્તિઓ છે જે બીજા પાસે નથી હોતી. અને દરેક મનુષ્ય પાસે એવા ક્ષેત્રો પણ હોય છે જ્યાં કોઈ અન્ય વ્યક્તિ તેના કરતાં વધુ મજબૂત હોય છે.આ સમજણ આપણને આપણી પોતાની શક્તિઓ પ્રત્યે વિનમ્ર બનાવે છે અને અન્યોની નબળાઈઓ પ્રત્યે વધુ ધીરજવાન રાખે છે.આ ઘટના આજે પણ મને સમાધાન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું શીખવે છે. તે મને સમસ્યામાં અટવાઈ રહેવાને બદલે 'હવે હું શું કરી શકું?' તે પૂછવાનું શીખવે છે.પણ સાથે જ, તે મને તેનાથી પણ મોટો એક પાઠ ભણાવી ગઈ.કોઈ વ્યક્તિ તમારા માટે સરળ હોય તેવી બાબતમાં સંઘર્ષ કરી રહી હોય, તો તેને જજ ન કરો. તમારી સરળતા એ તમારી ભેટ હોઈ શકે છે. તેની સરળતા કોઈ બીજી બાબતમાં છુપાયેલી હોઈ શકે છે.સમય કિંમતી છે, તેથી આપણે બહેતર પ્રશ્નો પૂછતા અને બહેતર સમાધાનો શોધતા શીખવું જ પડશે. પણ સાથે જ, આપણે એ પણ યાદ રાખવું પડશે કે દરેક વ્યક્તિનું મન અલગ...
.jpg)
