અહીં એક સમૃદ્ધ બંદર હતું, અહીં પાકી ઈંટોના મકાનો, ખુલ્લી જગ્યાઓ અને ગટર વ્યવસ્થા મળી : આ સ્થળની ધોળાવીરાની જેમ જાળવણી થવી જરૂરીમોરબી : માળિયા મિયાણા તાલુકામાં આવેલા કુંતાશી ગામ નજીક સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ (હડપ્પા સંસ્કૃતિ)ના મહત્વપૂર્ણ અવશેષો છે. આ સ્થળ પર ૧૯૭૦ના દાયકામાં પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં બે તબક્કાના અવશેષો મળ્યા છે. આ અવશેષો પ્રથમ તબક્કો (ઈ.સ. પૂર્વે ૨૨૦૦-૧૯૦૦) અને બીજો તબક્કો (ઈ.સ. પૂર્વે ૧૯૦૦-૧૭૦૦)ના હોવાનું સામે આવ્યું છે. વધુમાં સામે આવ્યું છે કે કુંતાશી એક નાનું બંદર હતું, જે લોથલ જેવું જ હતું. તે સમુદ્રી વેપારનું કેન્દ્ર હતું, જ્યાંથી મેસોપોટેમિયા (આધુનિક ઇરાક) સુધી વેપાર થતો હતો. મોટા પ્રમાણમાં નીલમ (લેપિસ લેઝુલી)ના મણકા અને અવશેષો મળ્યા હતા. જે આફ્ગાનિસ્તાનથી લાવવામાં આવતા હતા અને મેસોપોટેમિયામાં નિકાસ થતા હતા. આ વેપારી સંબંધોના પુરાવા છે.અહીં પાકી ઈંટોના મકાનો, ખુલ્લી જગ્યાઓ અને ગટર વ્યવસ્થા મળી. કિલ્લાબંધી કે મોટા નગરો જેવી વ્યવસ્થા નથી, જે તેને કાલીબંગન કે ધોળાવીરા જેવા સ્થળોથી અલગ પાડે છે. માટીના વાસણો, મણકા, તાંબાના વસ્તુઓ અને કૃષિ સંબંધિત સામગ્રી મળી, જે સિંધુ સંસ્કૃતિના શહેરી અને વેપારી જીવનની ઝાંખી આપે છે.કુંતાશી (બીબીનો ટીંબો) ખાતે સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિના અવશેષોની સત્તાવાર શોધ અને ખોદકામમાં પ્રથમ સર્વેક્ષણ ૧૯૭૩-૭૪માં ગુજરાત રાજ્ય પુરાતત્વ વિભાગે આ સ્થળની ઓળખ કરી. ૧૯૭૬થી ૧૯૭૯ સુધી (મુખ્યત્વે ૧૯૭૬-૭૭ અને ૧૯૭૭-૭૮ની બે સીઝનમાં) ગુજરાત રાજ્ય પુરાતત્વ વિભાગના પુરાતત્વવિદ્ વી. એચ. સોનાવણેના નેતૃત્વ હેઠળ ખોદકામ થયું. આ ખોદકામ બાદ જ આ સ્થળને હડપ્પન સંસ્કૃતિનું એક મહત્વનું બંદરીય કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું. એટલે સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો મુખ્ય શોધ અને ખોદકામ ૧૯૭૬-૧૯૭૯ દરમિયાન થયું હતું.(ત્યારપછી પણ નાના સર્વે થયા છે, પણ મુખ્ય શોધ ૧૯૭૦ના અંતના દાયકામાં જ થઈ ગઈ હતી.)ડૉ. વિષ્ણુ હરિભાઉ સોનાવણે એ ભારતના એક પ્રખ્યાત પુરાતત્વવિદ અને રોક આર્ટના વિશેષજ્ઞ છે. તેઓ મુખ્યત્વે ગુજરાત અને પશ્ચિમ ભારતના પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ, જેમ કે હડપ્પા સંસ્કૃતિ (સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિ), અનર્તા ટ્રેડિશન અને પ્રાચીન ખન્ડકલા પર કામ કરે છે. તેઓનું કાર્ય ખાસ કરીને ગુજરાતના પુરાતત્વીય સ્થળો પર કેન્દ્રિત છે, જેમાં વેપાર, કલા અને માનવ વિકાસના પુરાવા મળે છે. તેઓ મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી ઓફ વડોદરા (MSU)માં પુરાતત્વ વિભાગમાં પ્રોફેસર તરીકે કાર્યરત રહ્યા છે.
.jpg)
