ગણેશ ચતુર્થી અને વિસર્જનનું પૌરાણિક-સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિકોણભગવાન ગણેશની ઉત્પત્તિગણેશજી પરમાત્મા શંકર અને દેવી પાર્વતીના પુત્ર છે. સૌથી લોકપ્રિય દંતકથાઓ પ્રમાણે માતા પાર્વતી તલેખ (હળદરનું પેસ્ટ) વડે એક બાળપ્રતિમા બનાવીને તેમાં પ્રાણ ફૂંક્યા. આ બાળને રક્ષક ઘોતા તરીકે ઘરનું દરવાજું રાખવા માટે તૈયાર મૂકવામાં આવ્યું. એકવાર શિવદેવ તેઓના ઘરે આવ્યા, ત્યારે ગોતા ગણેશે તેમના અંદર જતા રોકી દીધું. ગુસ્સે થયો શિવદેવે પોતાના ત્રિશૂલથી ગણેશજીનું માથું કાપી નાખ્યું. પાર્વતીકી ત્રાસજીવનને જોઈ, બધા દેવ-દેવતાઓ ભગવાન શંકર પાસે ગયા. શંકરદેવે શક્તિઓનો ઉપયોગ કરીને હાથીનું એક માથું લાવવા આદેશ આપ્યો. ભગવાન શંકરે તે હાથીનું માથું ગણેશના દેહ સાથે જોડીને તેમને પુનર્જીવિત કર્યા. તેમની આ શક્તિથી ગણેશજીનું પ્રાણ પુનઃસ્થાપિત થયું અને તેમને પોતાના ગણા-ગણનાનો અધિપતિ (ગણપતિ) જાહેર કર્યા. આ પ્રસંગ પછી શંકરદેવે ગણેશજીને ‘વિઘ્નહર્તા’ (વિઘ્નો દૂર કરનાર) એવુ અને ‘પ્રથમપૂજ્ય’ એવુ બિરુદ આપી દીધું. એટલે કોઈ પણ શુભ કાર્યની શરૂઆતમાં સૌ પ્રથમ ગણેશજીની પૂજા કરવાની પરંપરા થઇ.ગણેશ ચતુર્થી ઉત્સવની પૌરાણિક અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિભાદ્રપદ સુદ ચતુર્થીએ ગણેશજીનો જન્મ દિવસ મનાવવામાં આવે છે. તેના પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, ઉપરવોયેલી ઘરમાં પાર્વતીદેવિએ બનાવેલ આ બાળક ગણેશની પ્રકૃતિ હતી. આ દિવસે જ બાળરૂપે તેમની ઉપસ્થિતિને યાદ કરતા ગણેશ ચતુર્થી પર્વ ઉજવવામાં આવે છે. તદ્દન અબોધ “પાવડાના બાળક”ની રચનાથી ભગવાન ગણેશ જન્મ્યા એવા કથા પણ પ્રચલિત છે.ઈતિહાસક દ્રષ્ટિએ, આ ઉત્સવ સામાજિક એકતાનું પ્રતીક પણ છે. 17મું-18મી સદીમાં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે સામાન્ય માણસોને આ મેળો ઉજવવા પ્રોત્સાહિત કર્યા. જેથી સમુદાયમાં ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઘનિષ્ઠતા વધે. બાદમાં બ્રિટિશ શાસનમાં લોકમાન્ય તિલકે 1893માં ગણેશચતુર્થીને સાર્વજનિક (સર્વજન) ઉત્સવમાં ફેરવી દીધો. તેઓએ આ મેળો વિઘ્નહર્તા ગણેશના વિચારથી લોકોમાં સામાજિક એકતા અને રાષ્ટ્રિય ગૌરવ ઉભું કરવા માટે ઉપયોગમાં લીધો. આજુબાજુના ગામઘરોમાં, પરિવાર-પંડાલો ગોઠવીને ૧૦ દિવસ સુધી શાંતિપૂર્વક ગણેશજીની ઉપાસના થાય છે, ત્યાર બાદ વિસર્જન કરાય છે.ગણેશજીની પ્રથમ પૂજા અને વચનપહેલી વાત એ છે કે ભગવાન ગણેશ તેમને “પ્રથમપૂજ્ય” ગણાવી દેવામાં આવ્યા. મંદિરકથાઓ પ્રમાણે, જ્યારે પાર્વતીએ પોતાના પુત્રનું જીવદાણ માગ્યું, શંકરદેવે ભગવાન ગણેશને પુન:જીવન આપ્યા ત્યારે એક શરત મુક્યું કે “જે કોઈપણ શુભ કાર્યને શરૂઆત થઈ, સૌ પ્રથમ ચારેય દિક્કે ભગવાન ગણેશની પૂજા થશે”. આથી દિવ્યરૂપે ગણેશજીને સર્વપ્રથમ પ્રાર્થના માટે ગોઠવાયું. લોકજનમાન્યતામાં આજે પણ કોઈ પણ નવો કાર્ય શરૂ કરતાં પહેલાં “વક્રતુંડ મહાકાય…”નું મંત્રમુદ્રા ઉચ્ચારાય છે, જે ગણેશજીની મહિમા દર્શાવે છે.ગણેશવિસર્જનનું પૌરાણિક અને આધુનિક અર્થવિસારજન એટલે ગણેશજીની પૂજા-ઉৎসવનો અંતિમ તબક્કો. પૌરાણિક રીતે ગણવામાં આવે છે કે વિસર્જનમાં ગણેશજી પોતાના દેવાલય (પૂર્વવાસ) પર પરત ફરી જાય છે. લોકો આ પ્રસંગે સંતોષપૂર્વક “ગણપતિ બાપ્પા મોરિયા” ના બોલે છે અને કહે છે કે ભગવાન ફરી આવતા વર્ષે ફરી આવી જુહે. આ વિદાય સંકલ્પના જીવનચક્ર અને નવી શરૂઆતનું પ્રતીક છે. જયારે ગણેશજીની મૂર્તિ જળમાં વિસર્જિત થાય છે, ત્યારે ગણા વિઘ્નો પીઠી પરથી ઉતરી જાય તેવી માન્યતા છે, જેથી જીવનમાં નવી સવળી શરૂ થાય.આધુનિક સમયમાં ગણેશવિસર્જન સામુહિક ભક્તિનો ઉત્સવ બન્યો છે. મોટી જનસંખ્યાઓ રંગબેરંગી ઝાંઘળ-યાત્રા કાઢે છે, પરંતુ હવે પર્યાવરણને ધ્યાનમાં રાખતાં માટીના (ઈકો-ફ્રેન્ડલી) મૂર્તિઓનો ઉપયોગ ખાસ વધ્યો છે. મૂળમાં, આ તહેવાર ધરતી માતાને શ્રદ્ધાંજલિ આપી દેવાની વિધિ સ્વરૂપ છે: “ધરતીનું આભાર” વ્યક્ત કરતા ઘરમાં માટીની થોડી માટી લઈને ગણેશજીની મૂર્તી બનાવવી, પૂજ્યા પછી તેને જળમાં વિસર્જિત કરી તેનું આશીર્વાદ ધરતી પર પાછું મોકલવું. આજકાલના યુગમાં, તે દાયકાઓ જૂની પરંપરા સાથે પણ જોડાઈ છે, જેમાં પરસ્પર એકતા અને પ્રકૃતિની કદરનો સંદેશ છે.જ્યોતિષ અને ગણેશ ચતુર્થીજ્યોતિષમાં ગણપતિને બુદ્ધિ, ચતુરાઈ અને સર્વગ્રહના સંચાલક માનવામાં આવે છે.ગણેશ ચતુર્થી એ દરેક ગ્રહને અનુકૂળ બનાવવા માટે વિશેષ દિવસ છે.બધા ગ્રહ માટે વિશેષ ઉપાયસૂર્ય (Sun) – આત્મવિશ્વાસ અને આરોગ્યઆ દિવસે લાલ ફૂલથી ગણપતિનું પૂજન કરો. 'ॐ गं गणपतये नमः' જપ સાથે આરોગ્ય અને સન્માનની વૃદ્ધિ થશે. ચંદ્ર (Moon) – મનની શાંતિ અને પરિવાર સુખગણેશજીને દુધથી અભિષેક કરો અને મીઠાઈ (મોદક) અર્પણ કરો. માનસિક શાંતિ મળશે, પરિવારિક સંબંધ મજબૂત બનશે.મંગળ (Mars) – હિંમત અને વિજયગણપતિને લાલ ચંદન ચડાવો અને મંગળવારની વ્રત સાથે આરંભ કરો. વિવાદ, કેસ, શત્રુ શાંત થશે. બુધ (Mercury) – બુદ્ધિ અને વેપારહરીયાળી દુર્વા (ઘાસ) ગણપતિને અર્પણ કરો. વેપારમાં વૃદ્ધિ, વિદ્યાર્થીને બુદ્ધિ અને યાદશક્તિ મળશે. ગુરુ (Jupiter) – જ્ઞાન અને સંતાન સુખપીળા ફૂલ અને પીળા ફળ (કેરી, કેલા) અર્પણ કરો. સંતાન સુખ, જ્ઞાન અને શુભતા મળશે. શુક્ર (Venus) – પ્રેમ અને સુખ–સૌંદર્યસફેદ ફૂલ, ખાંડ કે દૂધની વસ્તુ અર્પણ કરો. લગ્નજીવન, આર્થિક સ્થિતિ અને સુખ વધશે.શનિ (Saturn) – કારકિર્દી અને અવરોધ દૂરતિલ, ઉડદ અને નારિયેળ ગણપતિને અર્પણ કરો. નોકરી–ધંધામાં અવરોધ દૂર થશે, પ્રમોશન મળશે.ગણેશમંત્રોચ્ચાર: શનિદોષ ઉપશમ માટે ભગવાન ગણપતિનાં મંત્રોનો જાપ કરો. ઉદાહરણ તરીકે, “ૐ ગણપતયે નમ:” વગેરે મંત્રોમાં મનની વિરતી થાય છે. શનિદોષથી મુક્તિ માટે શંકષ્ટિ ચતુર્થીનું ઉપવાસ રાખીને ગણપતિની પૂજા-વિધિ કરવાથી ખાસ ફાયદો થાય છે.રાહુ (Rahu) – અચાનક કષ્ટમાંથી મુક્તિ દુર્વા સાથે આરતી કરો. અચાનક મુશ્કેલીઓ અને દુશ્મનો દૂર થશે.મંત્રજાપ: રાહુ દોષમાં રાહત માટે ભગવાન ગણપતિની આ પ્રાર્થના ખૂબ ફાયદાકારક છે. “ૐ ગણ ગણપતયે નમ:” મંત્રનો 108 વાર જાપ કરવાથી માનસિક અંધીકરણ દૂર થાય છે.દુર્વા અર્પણ: વિવિધ પરંપરાઓ અનુસાર, અકસ્માતીઓ દૂર કરવા માટે ગણપતિને દુર્વા અર્પણ કરવું શુભ ગણાય છે. દુર્વા રાહુનો પ્રતિનિધિત્વ માનવામાં આવે છે, તેથી દુર્વા સાથે ગણપતિ સ્તુતિ કરો.દ્વાદશ નામ...
.jpg)
