The wisdom window - સંજય રૈયાણી(ચિંતક અને લેખક)મન એક અદ્ભુત પણ આગવી રીતથી કાર્ય કરે છે. તેનો મોટાભાગનો ભાગ ઓટોપાયલટ પર ચાલે છે—એટલે કે ઘણા નિર્ણયો આપણે જાણ્યા વગર, પોતાના જ અંદરના પ્રોગ્રામિંગ આધારે લઈ લે છે.તમે કદાચ વિચાર્યું હશે કે સારા સંકલ્પો કરવામાં કે નવી આદતો વસાવવા એજ ઈચ્છા હોવા છતાં શા માટે એટલું મુશ્કેલ લાગે છે? જવાબ છે: મનના મૂળભૂત વલણો.મન સતત એ તરફ દોરી જાય છે જે આસાન હોય, તરત આનંદ આપે અને સલામત લાગે—even if it’s not in your best interest.જો તમે જીવનમાં ખરેખર બદલાવ લાવવો હોય, તો પહેલું પગથિયું છે—તમારા મનને સમજવું.મનના 3 મૂળ વલણોમન ત્રણ મુખ્ય વલણોથી પ્રેરિત હોય છે:1. ઊર્જા બચાવવાનું વલણમન સહજ રીતે ઊર્જા બચાવવાનું પસંદ કરે છે. કોઈપણ મહેનતનો કામ કે અસુવિધાજનક કાર્યમાં તે અનિચ્છુક હોય છે.તેથી જ આપણે અવારનવાર ટાળીએ છીએ કે શોર્ટકટ શોધીએ છીએ—મન હંમેશા ઓછા પ્રયત્ન તરફ દોરી જાય છે.જીમનું ઉદાહરણ:તમે નક્કી કરો છો કે આજે જીમ જવાનું છે.મન તરત જ કહે છે—'થાક લાગ્યો છે,' 'કાલે જઈશ,' 'હવે મોડું થયું છે.'શા માટે? કારણ કે તે મહેનત કરવી પડે તેવી પ્રવૃત્તિ છે.મન ઊર્જા બચાવવાનું પસંદ કરે છે.આ વલણને જો તમે જાગૃતતાથી ઓવરરાઈડ ન કરો તો તમે શક્યતઃ જીમ નહીં જાઓ.વિદ્યાર્થી માટેનું ઉદાહરણ :એ જ ઊર્જા બચાવવાનું વલણ ત્યારે પણ જોવા મળે છે જ્યારે કોઈ વિદ્યાર્થી મૈથમેટિક્સ કે એકાઉન્ટ્સની પરીક્ષા માટે તૈયારી કરે છે.ખરેખર પોતે લખીને ગણતરી કરવાની જગ્યાએ, મગજ તેમને શોર્ટકટ તરફ દોરી જાય છે અને કેલ્ક્યુલેટરનો સહારો લે છે.પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ ઘણીવાર ભૂલી જાય છે કે પરીક્ષામાં દરેક સ્ટેપના માર્ક્સ હોય છે.જો સાચી રીતે લખી લખીને પ્રેક્ટિસ કરવામાં આવે તો જ વિદ્યાર્થી પેપરના ત્રણેય કલાકમાં દરેક દાખલો સ્ટેપવાઇઝ ઉકેલી શકે છે અને આખું પેપર એટેન્ડ કરી શકે છે.તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ માટે તો દરેક એક-એક માર્ક અગત્યનો હોય છે.મૂળ સંદેશ: જો તમારું લક્ષ્ય 100માંથી 100 માર્ક્સ છે તો કેવળ સમજવું પૂરતું નથી—લખી ટેવાવું અનિવાર્ય છે. નહિતર, 70 કે 80 માર્ક્સ મળી શકે પણ ટોચના પરિણામ માટે પૂરતું નહીં ગણાય.2. આનંદની શોધમન એવી પ્રવૃત્તિઓ તરફ દોરી જાય છે જ્યાં તરત આનંદ મળે. જે પણ આરામદાયક લાગે કે તરત સંતોષ આપે, તેમાં તે રસ રાખે છે—even if it doesn’t serve your long-term purpose.Netflix vs. પુસ્તક વાંચવું:તમે Netflix જોવાની કે પુસ્તક વાંચવાની વચ્ચે પસંદગી કરો.તમારું મન તરત Netflix તરફ દોરી જશે—કારણ કે તેમાં તરત આનંદ મળે છે અને કોઈ ખાસ પ્રયત્ન કરવો પડતો નથી.જ્યારે પુસ્તક વાંચવું લાંબાગાળે લાભદાયક છે, તે છતાં તેમાં ધ્યાન, લગન અને પ્રયત્ન જરુરી હોય છે.આ છે આનંદ શોધતા મનનું ખુલ્લું ઉદાહરણ.3. દુઃખથી બચાવવુંમન એવું બધું ટાળવા માંગે છે જેમાં કોઈ તકલીફ, દુઃખ કે સંઘર્ષ હોય—even if overcoming it helps you grow.સવારની ઊંઘ vs. વર્કઆઉટ:તમારું એલાર્મ વહેલા વાગે છે. તમારું લક્ષ્ય છે જીમ જવું કે યોગ કરવો.પણ મન તરત કહે છે: “હવે તો થોડી ઊંઘ બાકી છે… થાક લાગ્યો છે… આજ નહિ, કાલથી ચોક્કસ.”કારણ કે વર્કઆઉટમાં પ્રયાસ છે (ઊર્જા ખર્ચ) અને એમાં તકલીફ છે (દુઃખ).મન બંને વસ્તુઓથી બચવું ઇચ્છે છે—એટલે તમને પથારીમાં જ રોકે છે.અંતિમ ઉકેલમન તમારું શત્રુ નથી—એ તો માત્ર એ રીતે કામ કરે છે જેમ તે પ્રોગ્રામ કરાયું છે.પણ જો તમે હંમેશા એને આગેવાન બનાવશો, તો તમારું જીવન એના આરામદાયક પંથે જ ચાલશે—not on the path of your growth.● સચેતતા એ પ્રથમ પગથિયું છે.● જાગૃત ક્રિયા એ વિકાસનો માર્ગ છે.જ્યારે તમે મનના આ મૂળ વલણોને ઓળખો છો, ત્યારે તમે તમારા મનને નેતૃત્વ આપી શકો છો—અને જીવનને એ દિશામાં લઈ જઈ શકો છો જ્યાં તમે સાચે પહોંચવા માંગો છો. 'મન પર કાબૂ મેળવો, જીવન તમારી દિશામાં ચાલવા લાગે.'સંજય રૈયાણી(ચિંતક અને લેખક)
.jpg)
