લેખક : સંજય રૈયાણીમનુષ્યો હજારો વર્ષોથી દેવો, દેવીઓ, સંતો, ઋષિમુનિઓ અને કુદરતના દળોની પૂજા કરતા આવ્યા છે. મંદિરો બાંધવામાં આવ્યા છે, પ્રાર્થનાઓ કરવામાં આવી છે અને અગણિત ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવી છે. છતાં એક મૂળભૂત પ્રશ્ન બહુ ઓછો પૂછવામાં આવે છે:આપણે પૂજા શા માટે કરીએ છીએ?શું આપણે પૂજા માત્ર એટલા માટે કરીએ છીએ કારણ કે આપણા પૂર્વજોએ કરી હતી? શું પૂજા એ એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી ચાલી આવતી માત્ર એક પરંપરા છે? કે પછી તેની પાછળ કોઈ ઊંડી સમજણ કે જ્ઞાન છે?ઘણા લોકો 'આ તો કાયમથી આમ જ થતું આવ્યું છે' એવા વલણ સાથે ધાર્મિક વિધિઓનું પાલન કરે છે. પરંપરા ચોક્કસપણે આદરને પાત્ર છે, પરંતુ સમજણ વગરની પરંપરા ધીમે ધીમે હેતુ વગરના કર્મકાંડ બની જાય છે. આપણા પૂર્વજો દ્વારા સ્થાપિત દરેક પરંપરાનો એક અર્થ હતો. તેમનો ઉદ્દેશ્ય અંધ અનુયાયીઓ બનાવવાનો ન હતો પરંતુ વિચારશીલ મનુષ્યો બનાવવાનો હતો.જે ક્ષણે આપણે પૂછીએ છીએ કે આપણે પૂજા શા માટે કરીએ છીએ, તે જ ક્ષણે પૂજાનો સાચો હેતુ પ્રગટ થવા લાગે છે.વ્યવહારુ પૂજાથી ગુણોના આદર તરફ (ફ્રોમ ટ્રાન્ઝેક્શનલ વર્શિપ ટુ એડમિરેશન ઓફ વર્ચ્યુઝ)દરરોજ હજારો લોકો મંદિરોની બહાર લાંબી લાઈનોમાં ઉભા રહે છે, ભગવાન સામે માથું નમાવવા માટે તેમની વારા ની ધીરજપૂર્વક રાહ જુએ છે. તેમની ભક્તિ સાચી છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકો પોતાની જાતને પૂછવા માટે રોકાય છે કે, 'હું આ શા માટે કરી રહ્યો છું?' ઘણા લોકો માટે, પૂજા એ માત્ર કંઈક માંગવાનું માધ્યમ બની ગઈ છે. આપણે ધન, સફળતા, સ્વાસ્થ્ય, સુખ, રક્ષણ અથવા આપણી ઈચ્છાઓની પૂર્તિ માટે પ્રાર્થના કરીએ છીએ. ઈશ્વર સાથેનો આપણો સંબંધ અવારનવાર એક વ્યવહાર જેવો બની જાય છે—આપણે કંઈક મેળવવા માટે જઈએ છીએ.પરંતુ શું આપણે ક્યારેય જે ઈશ્વર સામે ઉભા છીએ તેના મૂળ સ્વરૂપ વિશે વિચાર્યું છે?ઈશ્વર મેળવવા માટે નથી. ઈશ્વર આપવા માટે છે.આ સાચું સત્ય પૂજાનો આખો અર્થ બદલી નાખે છે.આપણે કોઈ દેવ કે દેવીની પૂજા માત્ર એટલા માટે નથી કરતા કે તેઓ દિવ્ય છે. આપણે તેમની પૂજા એટલા માટે કરીએ છીએ કારણ કે તેઓ એવા અસાધારણ ગુણોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેનું અનુસરણ જે માનવ જીવનને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે. દિવ્યતા એ સદગુણ દ્વારા પ્રગટ થાય છે. આ ગુણો જ આપણા આદર અને, તેનાથી પણ વધુ મહત્વનું, આપણા અનુકરણને પાત્ર છે.દરેક દેવી-દેવતા એક અનન્ય શ્રેષ્ઠતાનું પ્રતીક છે. શ્રદ્ધેય શ્રી રામ ધર્મ, મર્યાદા અને અખંડિતતાનું પ્રતીક છે. શ્રી કૃષ્ણ જ્ઞાન, કરુણા અને જીવન જીવવાની કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. માતા સરસ્વતી જ્ઞાન અને વિધાની પ્રેરણા આપે છે. માતા લક્ષ્મી આપણને યાદ અપાવે છે કે સમૃદ્ધિ સાથે સદગુણ અને જવાબદારી પણ હોવી જોઈએ. ભગવાન હનુમાનજી અચળ ભક્તિ, સાહસ, નમ્રતા, શિસ્ત અને નિઃસ્વાર્થ સેવા દર્શાવે છે.જો આપણે દરરોજ આ આદર્શો સામે નમીએ છીએ પરંતુ આપણામાં તેને કેળવવાનો ક્યારેય પ્રયાસ કરતા નથી, તો આપણી પૂજા અધૂરી રહે છે.સૂર્યનું ઉદાહરણ: નિઃસ્વાર્થ સેવાનો સંદેશ (ધ એક્ઝામ્પલ ઓફ ધ સન: મેસેજ ઓફ સેલ્ફલેસ સર્વિસ)કદાચ આ સત્યનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ સૂર્ય છે.માનવજાતે પ્રાચીન સમયથી સૂર્યની પૂજા શા માટે કરી છે? શું એટલા માટે કે તેમને સૂર્યદેવ કહેવામાં આવે છે.ના.સૂર્યની પૂજા જીવનમાં તેના યોગદાનના કારણે કરવામાં આવે છે. દરરોજ તે કોઈ પણ ભેદભાવ વગર પ્રકાશ, હૂંફ, ઊર્જા અને જીવન આપે છે. તે અમીર અને ગરીબ, સંત અને પાપી, આભારી અને અકૃતજ્ઞ સૌ પર સમાન રીતે ચમકે છે. તે ક્યારેય પૂછતો નથી કે તેના પ્રકાશ માટે કોણ યોગ્ય છે. તે પોતાનું કર્તવ્ય શાંતિથી, સતત અને નિઃસ્વાર્થપણે બજાવે છે.આધુનિક વિજ્ઞાન પણ સૂર્યની ઉદારતાના નવા પરિમાણો પ્રગટ કરતું રહે છે. સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને, માનવજાત સ્વચ્છ વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, ઉદ્યોગો ચલાવે છે, ઘરોને રોશન કરે છે અને વધુ ટકાઉ ભવિષ્ય તરફ આગળ વધે છે. જેમ જેમ ટેક્નોલોજી આગળ વધે છે તેમ સૂર્યની ઉપયોગિતા વધતી જાય છે. છતાં સૂર્ય પોતે ક્યારેય માન્યતા, ઈનામ કે આભારની માંગ કરતો નથી.આ માત્ર શક્તિ નથી.આ ચરિત્ર છે.સૂર્ય આપણને અપેક્ષા વગરની ઉદારતા, ભેદભાવ વગરની સેવા, થાક વગરની સાતત્યતા અને ફરીયાદ વગરની જવાબદારી શીખવે છે. આ એવા ગુણો છે જે પૂજા કરવા યોગ્ય છે.આપણા પૂર્વજો સૂર્યને માત્ર એટલા માટે પૂજતા ન હતા કે તેમને દેવ કહેવામાં આવતા હતા, પરંતુ એટલા માટે પૂજતા હતા કારણ કે તેઓ જીવનમાં તેના અમૂલ્ય યોગદાનને ઓળખતા હતા. આજે, વિજ્ઞાને સેંકડો વર્ષો પહેલા તેમની આંતરસૂઝથી સમજેલી બાબતોની આપણી પ્રશંસાને વધુ ઊંડી બનાવી છે. ભારતમાં આપણને વર્ષભર વિપુલ પ્રમાણમાં સૂર્યપ્રકાશ મળે છે એ આપણું સદભાગ્ય છે. તે એક દૈનિક યાદ અપાવે છે કે આપણામાંથી સૌથી મહાન તે છે જે સૌથી વધુ આપે છે.દરરોજ સવારે ઉગતા સૂર્યને માત્ર જળ અર્પણ કરવાને બદલે, કદાચ આપણે આપણી જાતને આ પણ પૂછવું જોઈએ: શું હું જ્યાં અંધકાર છે ત્યાં પ્રકાશનો સ્ત્રોત બની શકું છું? શું હું જ્યાં અજ્ઞાન છે ત્યાં જ્ઞાન ફેલાવી શકું છું? શું હું મેળવ્યા કરતાં વધુ આપી શકું છું? શું હું વાહવાહ મેળવ્યા વિના સતત મારી ફરજો બજાવી શકું છું? શું હું બીજા માટે મદદરૂપ બની શકું છું માત્ર એટલા માટે કે મારી પાસે મદદ કરવાની ક્ષમતા છે?જો આ પ્રશ્નો આપણા જીવનને માર્ગદર્શન આપે છે, તો પૂજા એ આત્મ-રૂપાંતરણનું સાધન બની જાય છે. માગવાથી બની જવાની યાત્રા (ફ્રોમ આસ્કિંગ ટુ બીકમિંગ)આ જ સિદ્ધાંત દરેક દેવ અને દેવીને લાગુ પડે છે. તેમની સાચી મહાનતા માત્ર તેમની દિવ્યતામાં નથી પણ તેઓ જે સદાબહાર સd d ણોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તેમાં રહેલી છે. મૂર્તિ આપણને આદર્શની યાદ અપાવે છે; અને આદર્શ એ છે જે આપણે આપણી અંદર કેળવવો જોઈએ.વિડંબના એ છે કે, નિઃસ્વાર્થ સમર્પણના પ્રતીક સામે ઉભા રહીને, આપણે ઘણીવાર પૂછીએ છીએ, 'મને શું મળી શકે?' કદાચ વધારે સારો પ્રશ્ન એ છે કે, 'હું શું બની શકું?' માત્ર જ્ઞાન માંગવાને બદલે, ચાલો આપણે જીવનભર શીખનારા બનીએ. માત્ર હિંમત માંગવાને બદલે, ચાલો આપણે સભાનપણે હિંમત કેળવીએ. માત્ર સમૃદ્ધિ માંગવાને બદલે, ચાલો આપણે અખંડિતતા, શિસ્ત અને સખત પરિશ્રમ કેળવીએ. માત્ર સુખ માંગવાને બદલે, ચાલો...
.jpg)
