લેખક : સંજય રૈયાણી૧. સમયનું સત્ય અને જીવનનું સંતુલનક્યારેક એવું લાગે છે કે ફક્ત સમય હોવાથી જિંદગી જીવાતી નથી. અને ક્યારેક એવો અહેસાસ થાય છે કે જીવવા માટે સમય જ સૌથી મૂલ્યવાન મૂડી છે.પરંતુ અસલી વાત ફક્ત સમયના હોવા કે ન હોવાની નથી. જિંદગી ત્યારે સાર્થક બને છે જ્યારે સમયનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય, અર્થપૂર્ણ પ્રવૃત્તિઓ હોય અને જીવનના દરેક પાસા વચ્ચે ઊંડો સંતુલન સધાય.શું માત્ર શ્વાસ લેતા રહેવું અને દિવસો પસાર કરવા એ જ જિંદગી છે?સાચું પૂછો તો, આજે કેટલા લોકો એવા છે જે પોતાના સમયનું મૂલ્ય સમજે છે અને સાચા અર્થમાં પોતાની જિંદગી જીવે છે?૨. આદતોનો દાયરો અને વણજોઈતી સફરસૌથી મોટી વિમાસણ એ છે કે આપણામાંથી મોટાભાગના લોકોને ખબર જ નથી કે જે તેઓ કરી રહ્યા છે, શું તે ખરેખર તેમના માટે યોગ્ય છે?સવારથી સાંજ સુધી આપણે જે કરતા રહીએ છીએ, ધીમે-ધીમે એ જ આપણો દાયરો બની જાય છે. એ જ આપણી રોજિંદી ઘટમાળ બની જાય છે અને એ જ આદત. પછી આપણે આપણી આદતોને જ સાચી માની બેસીએ છીએ. આપણને લાગવા માંડે છે કે જે વર્ષોથી ચાલ્યું આવે છે, જીવવાનો બસ એ જ એક રસ્તો છે.પરંતુ એવું હોવું બિલકુલ જરૂરી નથી. ઘણી વાર આપણે સાચા હોવાને કારણે નહીં, પણ માત્ર આદતના દબાણ હેઠળ જીવી રહ્યા હોઈએ છીએ.અને આનાથી પણ મોટો સવાલ એ છે—જે રસ્તો આપણે પસંદ કર્યો, શું તે ખરેખર આપણો પોતાનો નિર્ણય હતો?ઘણું બધું પરિવાર, સમાજ, આસપાસનું વાતાવરણ અને સંજોગોની મજબૂરીને લીધે આપોઆપ આપણા જીવનનો હિસ્સો બનતું ગયું. આપણે ક્યારેય રોકાઈને એ વિચાર્યું જ નહીં કે આપણે આપણી વિચારસરણી અને પોતાની મરજી મુજબ પણ જીવવાનું હતું. આપણે બસ જિંદગી પસાર કરતા ગયા—ક્યારેક ફરજ નિભાવવા માટે, ક્યારેક જવાબદારીઓના બોજ હેઠળ, તો ક્યારેક બીજાની અપેક્ષાઓ પર ખરા ઉતરવા માટે.ગુલઝાર સાહેબની એ અમર પંક્તિઓ આપણી આ સ્થિતિ પર સીધો પ્રકાશ પાડે છે—> “જીને કે લિયે સોચા હી નહીં, દર્દ સંભાલને હોંગે,> મુસ્કુરાઊઁ કભી તો લગતા હૈ, જૈસે હોંઠોં પે કર્ઝ રખા હૈ...”> ભાઈ, આને જીવવું કહેવાય કે માત્ર જીવતા રહેવું?૩. બંધાયેલા માળખા અને અંતરાત્માનો અવાજમાની લો કે કોઈ ડૉક્ટર બન્યું. શું તેને સાચે જ ખબર હતી કે તે શા માટે ડૉક્ટર બનવા માંગે છે?કદાચ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં એવું નથી હોતું. સમાજે એક લીટી દોરી રાખી હતી—સારા ટકા આવ્યા તો ડૉક્ટર બનો, ત્યાં પ્રવેશ ન મળ્યો તો એન્જિનિયર, અને ત્યાં પણ મેળ ન પડ્યો તો કોઈ બીજી ડિગ્રી કે વેપાર સંભાળી લો. આપણામાંથી મોટાભાગના લોકોએ પોતાના જીવનના સૌથી મહત્ત્વના નિર્ણયો પોતાની અંતરની ઈચ્છાથી ઓછા, અને પરિસ્થિતિઓ તથા રૂઢિઓના દબાણ હેઠળ વધુ લીધા છે.નિઃશંકપણે, આ વાત દરેક વ્યક્તિ પર લાગુ નથી પડતી. ઘણા લોકોએ પોતાના જુસ્સા અને સ્વપ્નને જીવ્યું છે—કોઈ વૈજ્ઞાનિક બન્યું કારણ કે તેને કંઈક નવું શોધવું હતું, કોઈએ વેપાર એટલે શરૂ કર્યો કારણ કે તેના દિલમાં પોતાનું કંઈક સર્જન કરવાની લગન હતી.પરંતુ મૂળ સવાલ આજે પણ એ જ છે—શું આપણે આપણી પસંદગીથી જીવી રહ્યા છીએ, કે સંજોગો આપણને દોરી રહ્યા છે?આજે કોઈ મોટો ઉદ્યોગપતિ પણ બની જાય, તો પણ શું તે સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે? તેણે પણ બજાર, હરીફાઈ, કર્મચારીઓ અને સમયના તકાદા સામે ઝૂકવું જ પડે છે. એટલા માટે સવાલ કોઈ વ્યવસાય કે હોદ્દાનો નથી.સવાલ એ છે કે એ નિર્ણયોમાં આપણા પોતાના અંતરાત્માનો અવાજ કેટલો હતો?૪. ખુદ સાથે મુલાકાત અને આત્મ-મંથનકદાચ અસલી પ્રશ્ન આનાથી પણ મોટો છે—શું આપણે આપણી પસંદ કરેલી જિંદગી જીવી રહ્યા છીએ, કે ફક્ત એ જ ઢાંચાને ઢસડી રહ્યા છીએ જે પરિસ્થિતિઓએ આપણા હાથમાં સોંપી દીધો છે?ક્યારેક એકાંતમાં, નવરાશની ક્ષણો કાઢીને ખુદને પૂછો—અત્યાર સુધી જે સફર પૂરી થઈ અને આજે જે જિંદગી સામે છે, તેમાં કેટલી બાબતો સાચે જ મારી પોતાની પસંદગી અને નિર્ણય છે? * હું જે કરી રહ્યો છું—તે શા માટે કરી રહ્યો છું? * શું એટલા માટે કે આનાથી મને આંતરિક સંતોષ મળે છે, કે માત્ર એટલા માટે કે હું હંમેશાંથી આ જ કરતો આવ્યો છું?જિંદગીને એકાએક બદલી નાખવી હંમેશાં જરૂરી નથી હોતી. ક્યારેક જરૂરી હોય છે થોભવું, વિચારવું અને સમજવું કે જે જીવન આપણે જીવી રહ્યા છીએ, તે ખરેખર આપણી પોતાની પસંદગી છે કે પછી સંજોગો તરફથી મળેલો એક ચીલો માત્ર.કારણ કે સમય દરેક પાસે મર્યાદિત છે.સવાલ ફક્ત એટલો નથી કે આપણી પાસે કેટલો સમય બાકી છે.સવાલ એ પણ છે કે એ બાકી રહેલા સમયમાં આપણે આપણી જિંદગી કેટલી અર્થપૂર્ણ રીતે જીવી રહ્યા છીએ.૫. નવી શરૂઆત: ઢસડાવાનું છોડો અને ખરા અર્થમાં જીવોજે વીતી ગયું, તેને જવા દો.પરંતુ આગળની સફર પણ એ જ ચીલાચાલુ ઢાંચા પર જીવવી અનિવાર્ય નથી.ઢસડાવાનું છોડો અને ખરા અર્થમાં જીવવાનું શરૂ કરો.જો આખી જિંદગી પોતાની વિચારસરણી અને પોતાની મરજી મુજબ જીવવી શક્ય ન બને, તો ઓછામાં ઓછી થોડી ક્ષણો તો પોતાના આત્માના સંતોષ માટે ફાળવી જ શકાય છે.એક વાર વિચારો કે તમને ખરેખર શું ગમે છે.કયા કામથી તમારા દિલને સાચો સંતોષ મળે છે. * વિચારશો, તો રસ્તો સ્પષ્ટ થશે. * દિશા દેખાશે, તો નવો માર્ગ ખુલશે. * માર્ગ ખુલશે, તો પગલાં આગળ વધશે. * અને જ્યારે પગલાં ઉપડે છે, ત્યારે જ પરિવર્તનની શરૂઆત થાય છે.ઉઠાવી શકો તો પગલું ઉઠાવી લો.કારણ કે જિંદગી માત્ર ઔપચારિકતા નિભાવવા માટે નથી મળી—થોડી પોતાની શરતો પર જીવવા માટે પણ છે.૬. સફરનું તારણજીવવાનો અંદાજ જ્યારે પોતાનો હશે,ત્યારે જ જીવનમાં સાચો સંતોષ શક્ય બનશે.નહિતર યોગ્ય નિર્ણય લીધા વગર તો આ સફર માત્ર ઢસડાતી જ રહેશે.અંતિમ મુકામ તો સૌનો નક્કી જ છે.મંજિલ સુધી પહોંચવાનું સૌને છે.હવે નિર્ણય આપણો છે કે આ સફરને આનંદ, શાંતિ અને પોતાની રજામંદી સાથે માણવી, કે પછી જિંદગીને માત્ર અણગમા સાથે ઢસડતા રહેવું.સફર તો પૂરી થવાની જ છે.તેને કેવી રીતે સાર્થક કરવી—એ પસંદગી તમારી છે.ક્યારેક થોભો, ફુરસત કાઢો અને ખુદને પૂછો—“શું હું ખરેખર મારી જિંદગી જીવી રહ્યો છું?”જો દિલના ઊંડાણમાંથી હકારાત્મક અવાજ સંભળાય, તો સમજી લેજો—જિંદગી માત્ર પસાર નથી થઈ રહી, પણ સાચા અર્થમાં સંવારી પણ રહી છે.જિંદગી તમારી છે.સફર તમારી છે.અને પસંદગી પણ તમારી જ છે.— સંજય રૈયાણી(ચિંતક અને લેખક)
.jpg)
